In Trouw blikt muziekdocent Gerwin van der Werf met gemengde gevoelens terug op de afgelopen maanden. Hij is buitengewoon positief over het niveau van digitale geletterdheid van zijn leerlingen, maar hij gaat gebukt onder het gebrek aan echt contact. 

“Na een paar weken werden we ontevreden en ongerust”, schrijft hij. “We teerden op de band die we met de leerlingen hadden vóór corona, die band verder uitbouwen was niet mogelijk. De essentie van onderwijs kwam bloot te liggen: menselijk contact.” 

Hij voorziet nog een lange, moeilijke weg. 

“We houden onszelf voor de gek door te doen alsof […] na de vakantie alles weer normaal is. We moeten anticiperen op een lange crisis en ons lesprogramma en vooral de leerlingbegeleiding daarop inrichten.”

Hoe zorgen scholen ervoor dat leerlingen zich ook digitaal gezien voelen – op de goede manier?

Een laptop staat op tafel en op het scherm is een blonde jongen met bril en baard te zien. Op de voorgrond is de zijkant van een donker meisje te zien, haar gezicht is meer wazig.
Digitale discretie als een aspect van pedagogische tact, door pedagoog Max van Manen uitgelegd als “een onmiddellijk, gevoelsmatig weten het goede te doen in de omgang met je leerlingen”.

De bijwerkingen van online nabijheid 

Op de ‘hybride’ school, een mix tussen offline en online onderwijs, is er meer ruimte voor nabijheid tussen leraar en leerling. Gelukkig maar. Leerlingen komen weer op school. Door de crisis kunnen we echter niet zonder digitaal onderwijs. Logisch dat we blijven proberen online afstanden te overbruggen. 

Kortom: wat online verborgen is, wordt transparant gemaakt.

Dat kan met bijwerkingen gepaard gaan: 

De waarde van discretie 

Hoe goed de bedoelingen ook zijn, het risico is dat scholen doorschieten. Hoe voorkomen we dat? Uiteraard door oog te hebben voor privacy. Maar laten we proberen subtieler te zijn. Laten we nieuwe betekenis verlenen aan discretie. 

In een samenleving waarin steeds meer openbaar is, is discretie uit de gratie, betoogt de Vlaamse filosoof Peter Venmans in zijn boek ‘Discretie’, dat ik in de zomervakantie las. Terwijl deze ‘vergeten deugd’ ons leven juist waardevol maakt, zegt hij. 

In zijn boek licht Venmans dat mooi toe: “Om een volwaardig persoon te worden, zijn we van anderen afhankelijk. Als we iemand willen zijn, moeten we ons tonen, moeten we gehoord en gezien worden. Die behoefte aan openbaarheid is echter slechts de helft van het verhaal. Er is ook een deel in ons dat onzichtbaar is en dat beter ook grotendeels onzichtbaar blijft: ons innerlijk leven, onze gevoelens, ons denken, onze verbeelding. Mijn vermoeden is dat we weliswaar veel met anderen kunnen delen, maar toch niet alles. Iets moeten we voor onszelf houden, hoe moeilijk dat ‘iets’ ook te definiëren is. Als we onze privacy en intimiteit niet in ere houden, verliezen we onze ziel. Daartoe dient discretie: om onze geheimen te koesteren en daardoor menselijk te blijven. Bovendien zijn we zonder discretie veel te kwetsbaar.”

Ik ben het met hem eens. In onze terechte pogingen leerlingen digitaal in beeld te krijgen, is het soms beter niet alles waar te nemen. Zo kan ruimte ontstaan waarin leerlingen zich veilig voelen en kunnen gedijen. 

Venmans definieert discretie als “tijdelijke terughoudendheid“. Je dringt je niet op omdat je dat in de gegeven situatie ongepast vindt. Op een ander moment, wanneer het wel passend is, kom je wel dichterbij. Discretie is, aldus Venmans, een “vorm van mentale souplesse”, “een soort van belangeloze interesse”, een betrokkenheid “meer gericht op het comfort van leerlingen dan van jezelf”.

Denk aan de leraar die niet onmiddellijk de fouten van zijn leerlingen verbetert maar ze de kans biedt om zelf eerst iets te proberen en te ervaren wat wel en niet lukt. 

Dát, maar dan online. Digitale discretie als een aspect van pedagogische tact, door pedagoog Max van Manen uitgelegd als “een onmiddellijk, gevoelsmatig weten het goede te doen in de omgang met je leerlingen”. 

Ga in gesprek

Hoe kan een school digitaal zien op een discrete manier? Er is niet een ultiem antwoord. 

Mijn advies aan scholen: praat erover met collega’s, ouders en leerlingen. Kijk terug op de afgelopen coronamaanden en bespreek discretie in concrete digitale situaties. Stel vragen als:

Voorbeeldsituaties

U kunt ook de volgende voorbeeldsituaties bespreken: 

1. Een leerling vervaagt consequent bij elke videoles de achtergrond van zijn kamer. 

2. Tijdens een webinar van Kennisnet stelde een docente de vraag: “Is het oké om er bij een leerling op aan te dringen de webcam aan te zetten als zij niet zichtbaar wil zijn omdat ze thuis geen hoofddoek draagt?” 

3. Stel, een data-consultant legt u uit dat u leerlingen die niet goed presteren, beter kunt volgen door in Magister slimmer gebruik te maken van data waar de school nu niets mee doet. Hij biedt een training aan getiteld: ‘Haal het maximale uit uw onderwijsdata’.

Discretie: mentale souplesse

Digitale discretie is een vorm van mentale souplesse, een manier om leerlingen online te zien door juist afstand in acht te nemen. Hoe dat er precies uitziet, verschilt van situatie tot situatie. Je leert het vooral door er, heel nauwgezet, met collega’s over te praten en het geleerde vervolgens weer in praktijk te brengen. Ik hoop dat bovenstaande tips helpen het gesprek te voeren. 

Heeft u succesvolle ervaringen of mooie voorbeelden? Deel deze dan met ons onder het bericht op de LinkedIn-pagina van Kennisnet.

Deel Discretie, een onmisbare deugd bij digitaal onderwijs

Delen
  • LinkedIn
  • Twitter
  • Facebook
  • E-mail