- Stappenplan
- |
- Professionalisering leraar
- |
- po
- vo
Zo organiseer je effectieve professionalisering voor digitalisering in het onderwijs
Je herkent het vast. Je mailbox staat vol met aanbiedingen voor inspirerende workshops en trainingen. Een inspirerende spreker, een interessante presentatie: het klinkt allemaal aantrekkelijk. Dus je kiest iets wat je team nieuwe energie en ideeën geeft voor onderwijsverbetering. Maar direct na de studiemiddag neemt de waan van de dag het toch weer over. En in de klas is van wat er die studiemiddag is geleerd, vaak weinig meer terug te zien. Hoe maak jij als bestuurder of schoolleider keuzes in professionalisering die niet alleen inspireren, maar ook blijvend verschil maken?
Door Astrid Buijs, Harriët Leget
Wat vraagt digitalisering van onderwijsprofessionals?
Digitalisering heeft invloed op wat er in de klas gebeurt. Van leraren wordt verwacht dat zij in staat zijn om bewuste en doordachte keuzes te maken over het gebruik van technologie in hun lessen. Wanneer voegt het iets toe aan het leren en wanneer ook niet? Dat vraagt niet alleen technische vaardigheden, maar vooral om pedagogisch en didactisch inzicht en een kritische houding tegenover de inzet en effecten van technologie. Veel leraren zijn hier niet specifiek voor opgeleid.De behoefte aan professionalisering op dit gebied is daarom groot. Je wilt bijvoorbeeld weten hoe je keuzes maakt die bijdragen aan een succesvolle implementatie van de nieuwe kerndoelen voor digitale geletterdheid en die de digitale en AI-geletterdheid van je team versterken. Maar welke vormen van professionalisering leiden nu echt tot beter onderwijs? Het is zinvol om te kijken naar wat onderzoek zegt over effectieve professionalisering en wat ervoor zorgt dat het geleerde ook daadwerkelijk zichtbaar wordt in de klas.
Urgentie voor professionalisering
De snelheid van de digitale ontwikkelingen vraagt om doelgericht professionaliseringsbeleid, zodat leraren niet achter de feiten aanlopen. De urgentie voor professionalisering op het gebied van digitalisering wordt dan ook sterk gevoeld. Schoolleiders bieden ondersteuning door medewerkers tijd te geven om zich te professionaliseren rond digitale geletterdheid. Tegelijkertijd zijn de borging en sturing van digitale geletterdheid nog niet echt verankerd. Zie voor meer informatie Monitor Digitalisering Onderwijs (2025).
Stappenplan gerichte professionaliering
Gerichte professionalisering vraagt om doordachte keuzes die aansluiten bij de koers en digitale ambities van de school. Door samenhang aan te brengen tussen activiteiten, voorkom je versnippering en maak je professionalisering effectiever. De volgende stappen helpen om professionalisering doelgericht en planmatig te organiseren.
-
Stap 1: Stel collectieve professionaliseringsdoelen vast
Vertrek vanuit het schoolplan. De digitale ambities en doelen die hieruit voortkomen, geven richting aan de professionalisering. Vertaal deze ambities naar collectieve professionaliseringsdoelen. Zo krijgt professionalisering richting en draagt het gericht bij aan de onderwijskwaliteit.
-
Stap 2: Bepaal de individuele behoefte
Breng op basis van de collectieve professionaliseringsdoelen de ontwikkelvragen van leraren in kaart. Combineer hiervoor verschillende bronnen. Denk aan zelfevaluaties, gesprekken en signalen uit de praktijk. Zo krijg je zicht op wat er speelt. Betrek ook het perspectief van leerlingen en andere betrokkenen. Houd rekening met verschillen tussen medewerkers en hun fase van ontwikkeling.
Behoeften van leraren ten aanzien van professionalisering
Leraren in het po vinden het belangrijk dat de professionaliseringsactiviteiten aansluiten op de eigen leerbehoefte (92%), op de ontwikkelbehoefte van de school (88%) en dat andere collega’s betrokken zijn bij het leerproces (69%). Leraren in het vo stellen daarentegen vooral de eigen leerbehoefte centraal (91%), de ontwikkelbehoefte van de school wordt minder belangrijk gevonden (63%) en slechts 41% vindt het belangrijk dat andere collega’s betrokken zijn bij het leerproces. (Bron: Staat van het Onderwijs 2026)
-
Stap 3: Stel prioriteiten
Bepaal vervolgens welke ontwikkelvragen het meest bijdragen aan de onderwijsontwikkeling en waar de grootste impact te verwachten is. Door duidelijke prioriteiten te stellen, voorkom je versnippering en werk je gericht aan wat er echt toe doet.
-
Stap 4: Kies passende professionaliseringsactiviteiten
Zorg voor een goede balans tussen formeel en informeel leren. Formeel leren biedt structuur en verdieping, bijvoorbeeld via cursussen en trainingen. Informeel leren sluit aan bij de dagelijkse onderwijspraktijk. Leraren nemen daarbij vaak zelf het initiatief, bijvoorbeeld door ervaringen uit te wisselen en ideeën te delen. Daarnaast kan ook het gesprek in de pauze met de eigen collega’s of in (digitale) netwerken – zoals het Onderwijsnetwerk digitalisering – met collega’s van andere scholen een belangrijke bijdrage leveren aan een lerende cultuur.
Figuur 1: Informele en formele professionaliseringsactiviteiten
Beperkt aanbod
De Monitor Digitalisering Onderwijs laat zien dat er een beperkt aanbod aan professionaliseringsactiviteiten rond ICT is. Scholen richten daarbij vooral op formeel leren in de vorm van cursussen en trainingen en veel minder op informeel leren via bijvoorbeeld kennisnetwerken. (Bron: Monitor Digitalisering Onderwijs 2025: kloof tussen beleid en praktijk)
-
Stap 5: Maak een keuze voor een intern en/of extern aanbod
Je kunt kiezen voor intern of extern professionaliseringsaanbod. Maar vaak ligt de kracht in een combinatie van beide vormen. Een intern aanbod sluit vaak goed aan bij de dagelijkse onderwijspraktijk, de cultuur van de school en de specifieke context waarin leraren werken. Bovendien kan gebruik worden gemaakt van de expertise van collega’s die ICT-kennis combineren met didactische ervaring. Een extern aanbod kan juist waardevol zijn wanneer specifieke expertise ontbreekt of wanneer behoefte is aan nieuwe inzichten, specialistische kennis of uitwisseling met andere scholen en leraren. De Gespreksleidraad externe ondersteuning bij digitalisering kan helpen als je besluit om samen te werken met een externe aanbieder.
Download
Gespreksleidraad externe ondersteuning bij digitalisering
pdf | 164.2 KB
-
Stap 6: Maak een professionaliseringsplan
Leg de gemaakte keuzes vast in een professionaliseringsplan met duidelijke afspraken over de uitvoering en opbouw in de tijd. Het plan maakt inzichtelijk waar de school gezamenlijk aan werkt en hoe activiteiten op elkaar aansluiten. Het persoonlijk ontwikkelingsplan van medewerkers sluit hierop aan. Afspraken over individuele ontwikkeling worden zo gemaakt dat ze passen bij zowel de ambities en motivatie van de medewerker als de doelen van de organisatie. Zo ontstaat samenhang tussen individuele groei en collectieve ambities.
Download
Voorbeelddocument professionaliseringsplan
docx | 230.88 KB
-
Stap 7: Monitor de voortgang
Breng de ontwikkeling in kaart om voortgang zichtbaar te maken. Juist deze gerichte opvolging is bepalend voor blijvende verbetering in de klas. Maak de opbrengsten van professionalisering daarom systematisch zichtbaar. Vraag deelnemers zowel tijdens als na afloop van de professionalisering naar hun ervaringen en tevredenheid, maar kijk vooral ook naar het effect in de praktijk. Evalueer na verloop van tijd in hoeverre leraren het geleerde toepassen in hun lessen – bijvoorbeeld via observaties, herhaalde zelfevaluatie of feedback van leerlingen – en bied op basis hiervan begeleiding. Deel inzichten binnen het team, stimuleer kennisdeling en vier samen successen.
Empowering educators in the digital transition
Deze stappen en het format professionaliseringsplan zijn mede gebaseerd op de uitkomsten van het Europese project Empowering educators in the digital transition, waarin Nederland en Vlaanderen samenwerkten aan het versterken van de kwaliteit van professionalisering voor leraren.
Het professionaliseringsplan in de beleidscyclus
Het professionaliseringsplan maakt deel uit van de bredere beleidscyclus van de school. Vaak worden op bestuursniveau periodiek HR-beleid en professionaliseringskaders vastgesteld.
- In het schoolplan – dat ten minste eens in de 4 jaar wordt vastgesteld – staan de ambities centraal. Ook staat hierin beschreven hoe professionalisering van medewerkers bijdraagt aan het realiseren van deze ambities.
- Binnen deze kaders werkt de school de ambities uit in concrete professionaliseringsdoelen. Deze vormen de basis voor het jaarlijkse professionaliseringsplan, waarin de uitgangspunten voor professionalisering, professionaliseringsactiviteiten, samenhang en planning worden vastgelegd. Hierover wordt jaarlijks verantwoording afgelegd conform de afspraken hierover in de cao.
Aanbevelingen voor effectieve professionalisering
Effectieve professionalisering ontstaat niet vanzelf. Het vraagt om bewuste keuzes, gebaseerd op inzichten uit onderzoek en inzicht in wat werkt in de praktijk. De volgende aanbevelingen helpen om professionalisering zo in te richten dat deze een duurzame impact heeft op het handelen in de klas.
- Geef richting
Zorg dat professionalisering rond digitalisering stevig verankerd is in de bredere onderwijsvisie van de school. Ontwikkel daarnaast een gedeeld toekomstbeeld over de inzet van digitale technologie in het onderwijs. Dit geeft richting en stimuleert betrokkenheid en eigenaarschap. Maak op basis van de visie concreet hoe ‘goed leraarschap’ eruitziet. Welke gedrag wil je precies in de klas zien? En hoe zorg je ervoor dat dit optimaal wordt ondersteund? - Houd focus
Effectieve professionalisering vraagt om scherpe keuzes. Prioriteer en voorkom versnippering. Zo blijft er ruimte over om te investeren in passende randvoorwaarden, zoals voldoende tijd, ondersteuning en heldere rollen. Zonder deze randvoorwaarden is het lastig om de gekozen focus vol te houden en blijft het effect in de praktijk beperkt. - Stimuleer collectief eigenaarschap
Effectieve professionalisering vraagt om eigenaarschap van leraren. Dat ontstaat Wanneer leraren zich betrokken voelen en werken aan vraagstukken die aansluiten bij hun eigen praktijk, kunnen zij hun leerproces actief en gericht vorm te geven. Toch is dit individueel eigenaarschap niet voldoende. Juist collectief eigenaarschap is van groot belang om tot blijvende verbetering te komen. Stimuleer daarom samenwerking: laat leraren samen lessen ontwerpen, uitproberen en evalueren. Dit bevordert een gedeeld begrip van wat werkt en zorgt voor een gezamenlijke taal en aanpak binnen de school. Houd daarbij rekening met verschillen tussen leraren. Beginners en gevorderden hebben andere behoeften. Door te differentiëren binnen het scholingsaanbod blijft het voor iedereen relevant en haalbaar. Betrek ook ondersteunend personeel en schoolleiders. Door samen verantwoordelijkheid te nemen, ontstaat samenhang. Dat vergroot de kans dat professionalisering een duurzaam effect heeft op de onderwijskwaliteit. - Creëer een lerende cultuur. In een lerende cultuur staat leren in de praktijk centraal, ondersteund door gerichte feedback. Als leraren continu de vraag stellen: ‘Wat kan ik morgen beter doen in mijn les?’, die verbeteringen direct toepassen en daar weer op reflecteren, ontstaat een krachtig leerproces in korte cycli van doen, feedback en bijstellen. Begeleiding in de klas, zoals coaching, lesobservaties en gerichte feedback, is hierbij van grote toegevoegde waarde. Dit heeft aantoonbaar meer effect dan het zenden van informatie op studiemiddagen. Het creëren van een lerende cultuur vraagt om een structurele aanpak. Alleen door voldoende tijd en ruimte te geven voor oefenen, reflectie en feedback, wordt leren een continu proces. Zo groeit professionalisering uit tot een vanzelfsprekend onderdeel van het dagelijks handelen en leidt het tot merkbare verbetering in de klas.
- Wees geduldig. Wees geduldig als je met effectieve professionalisering aan de slag gaat. Het ontwikkelen van complexe vaardigheden kost tijd en vraagt om blijvende aandacht. Verandering in het handelen van leraren ontstaat niet van de ene op de andere dag. Zeker bij digitalisering gaat het vaak om ingewikkelde vraagstukken, waarbij leraren nieuwe kennis, vaardigheden en routines moeten ontwikkelen en toepassen in de praktijk.
Juist daarom zijn doordachte keuzes in professionalisering zo belangrijk. Wanneer professionalisering aansluit bij de koers van de school, past bij de ontwikkelbehoeften van medewerkers en gericht wordt ondersteund en gevolgd, ontstaat duurzame ontwikkeling. Niet als losse interventie, maar als een continu proces dat stap voor stap zichtbaar wordt in de klas.