- Opinie
- |
- Artificial intelligence
- |
- po
- vo
'Raamwerk is stevige basis om AI-geletterdheid door te ontwikkelen in scholen'
Kim Schildkamp is hoogleraar bij ELAN, vakgroep voor docentontwikkeling van de Universiteit Twente en doet onderzoek op het gebied van data en AI. Ze is nauw betrokken bij het nieuwe raamwerk AI-geletterdheid voor basis- en voortgezet onderwijs van Kennisnet. Ze legt ons uit hoe belangrijk zo’n raamwerk is als basis om AI-geletterdheid te bevorderen. “Rond AI-geletterdheid is nog flink wat werk aan de winkel.”
Door de redactie
“Toen ChatGPT een aantal jaar geleden de scholen in kwam, werd al snel de vraag gesteld hoe we scholen en leerlingen met AI om leren gaan,” legt Kim uit. “AI en algoritmen bestaan al veel langer, maar generatieve AI op school, dat was nieuw en daar móesten scholen ineens iets mee. De EU kwam enige tijd later met de AI Act, die zegt: als je als organisatie toestaat dat jouw medewerkers AI gebruiken, dan ben je ook verantwoordelijk voor hun AI-geletterdheid. Dan is de volgende vraag: wat verstaan we precies onder AI-geletterdheid?”
Evidence-informed raamwerk
In opdracht van Npuls ging ze met een team collega’s aan de slag om een algemeen raamwerk te maken. Dat werd het AI-GO!-raamwerk voor AI-Geletterdheid in het Onderwijs. “Zo’n kader was nodig. Er bestonden al best wat raamwerken, maar die waren vaak algemeen en niet onderwijsspecifiek. Bovendien: de bestaande raamwerken zijn destijds heel snel gemaakt, omdat hier direct behoefte aan was, maar ze zijn niet allemaal even evidence-informed ontwikkeld.”
“In een literatuurstudie hebben we de basis gelegd. Daarin staan alle indicatoren van AI-geletterdheid in het onderwijs die we tegen zijn gekomen. Dit hebben we samengenomen in het AI-GO!-raamwerk. Daarbij hebben we nadrukkelijk ook de oproep gedaan om een vertaling te maken van het raamwerk voor de eigen context en specifieke doelgroepen. AI-geletterdheid op een middelbare school is anders dan AI-geletterdheid bij een opleiding tot automonteur of studie tot arts of leraar. Het is heel mooi dat Kennisnet die vertaalslag heeft gemaakt voor het funderend onderwijs.”
AI-geletterdheid in de nieuwe kerndoelen
Kim vindt het voor het primair en voortgezet onderwijs ontzettend belangrijk dat dit raamwerk er is. “We weten dat leerlingen volop gebruikmaken van AI. Ook zit AI-geletterdheid in de nieuwe kerndoelen, dus het is logisch dat leraren ook AI-geletterd worden. Ook ondersteunend personeel moet op zijn minst basiskennis hebben over AI, zo geeft ze aan.
“Sommige mensen weten echt te weinig over wat je wel en beter niet kunt doen met AI. Ik geef veel sessies over AI-geletterdheid. Laatst kwam een leraar vol trots vertellen dat hij AI had gebruikt in de voorbereiding op een moeilijk gesprek met ouders. Hij had gesprekshandvatten gevraagd aan ChatGPT, maar daarvoor had hij het complete leerlingdossier met naam en toenaam in ChatGPT gezet. Terwijl je niet weet wat er met al die data gebeurt. En ja, er kwamen heel mooie handvatten uit voor het gesprek, maar hier gaat dus wel iets mis. Mensen denken er toch te makkelijk over en denken snel ‘wat kan er nou misgaan met die data?'”
AI-geletterdheid op een middelbare school is anders dan AI-geletterdheid bij een opleiding tot automonteur of studie tot arts of leraar.
Scholen vragen om ondersteuning
“Ik denk dat er veel werk aan de winkel is. We krijgen veel vragen van scholen die zeggen ‘help ons met AI-geletterdheid’. En dat is logisch. Het zat tot nu toe ook niet in het curriculum van de lerarenopleiding. Digitale geletterdheid wel, maar lerarenopleidingen gaan nu pas echt nadenken over AI-geletterdheid. Bij onze lerarenopleiding op de Universiteit Twente zijn we hier nu ook mee aan de slag gegaan, maar de grote zittende populatie docenten is er niet op voorbereid.”
AI-geletterdheid ontwikkelen in je organisatie
Deze 3 elementen zijn volgens Kim Schildkamp belangrijk:
- Raamwerk AI-geletterdheid gebruiken als basis, standaarden formuleren
- Meetbaar maken en vaststellen hoe AI-geletterd medewerkers zijn
- Werken aan AI-geletterdheid via professionalisering
Het raamwerk als uitgangspunt
Hoe scholen het beste aan AI-geletterdheid kunnen werken, daarvan heeft Kim een helder beeld. “Neem allereerst het raamwerk AI-geletterdheid als uitgangspunt. Zodat voor iedereen duidelijk is: hoe ziet dat eruit, AI-geletterd zijn. Nu hebben mensen er wel een beetje een gevoel voor, maar als je mensen vraagt ‘ben je AI-geletterd’, dan zegt de ene ja en de ander zegt ‘ik weet het eigenlijk niet’. Daar begint het mee en dat staat in het raamwerk. Iedereen moet bijvoorbeeld globaal weten hoe AI werkt en op de hoogte zijn van de kansen en risico’s. Er is bias, het kan fouten maken, dat soort basiskennis. Op basis van het raamwerk kun je vervolgens leerdoelen formuleren.”
“Als tweede stap ga je meetbaar maken hoe het staat met AI-geletterdheid op school. Ook hier zijn de criteria uit de raamwerken en de geformuleerde leerdoelen een goed uitgangspunt. Het precies meten van AI-geletterdheid vraagt nog een volgende stap. Hier zijn we momenteel mee bezig, vanuit Npuls en binnen een project van het Nationaal Kennisinstituut Onderwijs (NKO): hoe kun je AI-geletterdheid bij leraren (en leerlingen) meten?”
De grote zittende populatie docenten is nog niet voorbereid op AI-geletterdheid.
“Vervolgens maak je een plan om je team te professionaliseren. We weten uit onderzoek dat professionalisering bijvoorbeeld effectiever is als je start met heldere standaarden en heldere leerdoelen. Die kun je ook weer afleiden uit zo’n raamwerk. Iedereen moet de basis van AI-geletterdheid beheersen, maar niet iedereen hoeft expert te zijn. Zorg er wel voor dat je één of twee experts rond hebt lopen waar je met je vragen over AI terecht kunt. Hoe je die professionalisering aanpakt, daarin kun je als school je eigen keuzes maken. Misschien kun je de experts inzetten om de beginners mee te nemen. Maar misschien heb je hier externe hulp bij nodig. Ook hier kan onderzoek naar effectieve professionalisering je helpen.”
Tips: zo werk je aan professionalisering
- Formuleer duidelijke doelen en standaarden, monitor vooruitgang.
- Ga veel oefenen en experimenten en doe dit met elkaar. In je team of in een professionele leergemeenschap.
- Overweeg of je intern kunt scholen of externe ondersteuning nodig hebt. Coaching en feedback zijn essentieel.
- Zet AI-geletterdheid op de agenda bij studiedagen en als onderwerp bij sectie-overleg.
- In de klas: experimenteer met AI samen met je leerlingen.
Integreren in bestaande activiteiten
“De AI Act is een stok achter de deur om te werken aan AI-geletterdheid. Als school ben je verplicht om ervoor te zorgen dat medewerkers AI-geletterd zijn. Maar ik denk dat je het ook gewoon vanuit je eigen motivatie moet doen.”
“Het is wel zo: scholen krijgen veel op hun bordje en moeten aan veel verplichtingen voldoen. Dit is het volgende wat erbij komt en ‘er gaat nooit iets af’. Mijn advies is dan ook om het onderwerp niet als iets aparts te behandelen, maar om het te integreren in bestaande activiteiten. Dat proberen we ook te doen bij de scholen waarmee we samenwerken. Als je een sectie-overleg hebt gepland, kijk dan of er een coach kan aansluiten om je te ondersteunen met AI-geletterdheid. Als je nadenkt over het curriculum van volgend jaar, neem dit onderwerp dan mee.”
Eén sessie over AI-geletterdheid is niet genoeg
Ook studiedagen zijn geschikt om AI-geletterdheid op de agenda te zetten. Kim geeft hierbij wel een waarschuwing: “Ik word vaak gevraagd om iets te komen vertellen over AI-geletterdheid en hoe je dit bereikt in je school. Dan zeg ik er altijd meteen bij ‘ik kom en ik vertel er graag over, maar realiseer je wel dat ik daarbij niet of nauwelijks bijdraag aan de AI-geletterdheid van de mensen in je organisatie.’ Daar is één sessie niet voldoende voor. Misschien krijgen mensen die negatief waren wel een iets positievere attitude, maar volledige AI-geletterdheid ontwikkel je er niet mee.”
Meer onderzoek en tools
Kim werkt aan meetinstrumenten om beter zicht te krijgen op AI-geletterdheid. In april is een NKO-onderzoeksprogramma gestart samen met Universiteit Twente, Cito, Radboud Universiteit, Stichting Carmel College en de Universiteit Antwerpen. Het programma richt zich op datageletterdheid en AI-geletterdheid van leraren en leerlingen.
“Ook bij Npuls doen we onderzoek naar mogelijk meetinstrumenten. Dit soort onderzoeken geeft ons ook de kans om het raamwerk van Kennisnet te toetsen. Dat raamwerk is gebaseerd op onze literatuurstudie en AI-GO! en dat is een sterke basis. Maar misschien mist er nog iets of is nog een aanpassing nodig. Verdere validering is belangrijk. En wie weet verandert er weer iets op AI-gebied en moeten we dat meenemen in een volgende versie van het raamwerk.”
“We trekken hierin samen op. Kennisnet focust daarbij iets meer op schoolniveau en schoolbesturen. Wij leggen in ons onderzoek meer de focus op leerlingen en leraren. Dus dat vult elkaar mooi aan. We beschouwen elkaar als ‘kritische vriend’. We kijken met elkaar mee, scherpen de instrumenten zo aan en op die manier helpen we elkaar verder.’
“Idealiter werken we naar een toolkit inclusief de meetinstrumenten om AI-geletterdheid goed in beeld te brengen. Met daarbij dan ook de suggesties voor verdere professionalisering.”