• Uitleg
• |
• Artificial intelligence
• |
• po
• vo
• mbo

Kansen en risico's van generatieve AI in het onderwijs

AI ontwikkelt zich bijna sneller dan we kunnen bijbenen en de impact van AI op het onderwijs is groot. In positieve en in negatieve zin. Want AI biedt kansen voor het onderwijs, maar zeker ook risico’s. Hoe ga je daarmee om op school? Welke kansen zijn er? Hoe weeg je die op tegen de risico’s? In dit artikel delen we onze belangrijkste inzichten en aanbevelingen.

Door Michel Cents

Bijgewerkt op 30 april 2026

7 minuten lezen

Vervagende grenzen

AI in het onderwijs brengt de nodige complexiteit met zich mee. Dat komt onder andere door dat leerlingen er al volop gebruik van maken zonder enige begeleiding. Zet je het in op school? Dan heb je geen controle over wat er vervolgens buiten school gebeurt. Zo vervagen de grenzen tussen leren en vrije tijd. Zeker bij het gebruik van generieke AI-tools die niet specifiek voor onderwijs zijn ontworpen. Deze context is van belang als je gaat nadenken over de inzet van AI in je onderwijs. Want het beïnvloedt de kansen, maar ook de risico’s die je ermee loopt.

Kansen 

AI biedt duidelijke kansen voor het onderwijs, maar alleen wanneer het doelgericht en doordacht wordt ingezet. De grootste meerwaarde van de inzet van AI in het onderwijs ligt in zogeheten “smalle” toepassingen. Dat zijn situaties waarin AI een specifieke, ondersteunende rol vervult. We maken daarbij onderscheid tussen de inzet van AI binnen het leerproces en de inzet van AI binnen werkprocessen of het organiseren van onderwijs. Bij ondersteuning van het leerproces kun je denken aan: 

• Gepersonaliseerd leren en tutoring. Met behulp van AI kunnen leerlingen op hun eigen tempo en niveau werken, met gerichte feedback en extra oefening waar nodig.
• Ondersteuning van leerlingen met speciale behoeften. AI kan helpen om leerstof toegankelijker te maken voor leerlingen met een handicap of leer- of taalproblemen.

Bij de inzet van AI binnen werkprocessen of het organiseren van onderwijs kun je denken aan:

• Ondersteuning van docenten. AI kan docenten ondersteunen bij lesvoorbereiding, het ontwikkelen van materialen en het analyseren van leerlingvoortgang, zodat zij beter kunnen differentiëren.
• Toegang tot onderwijs in moeilijke omstandigheden. AI kan onderwijs bereikbaar maken voor leerlingen er die door afstand of beperkte middelen geen of minder toegang toe hebben.

In beide situaties komen deze kansen komen echter alleen tot hun recht als AI bewust en gecontroleerd wordt ingezet. Bij het inzetten als ondersteuning bij het leerproces is het daarnaast van belang om dat met een duidelijke pedagogische en didactische visie te doen.

Risico’s

Zet je AI verkeerd of ondoordacht in? Dan zijn de risico’s aanzienlijk:

• Afname cognitieve ontwikkeling. Doet AI het denkwerk voor leerlingen? Dan oefenen ze dit zelf veel minder. Het leidt ertoe dat ze ook het oplossen van problemen en kritisch denken minder oefenen. Alles bij elkaar heeft dit als gevolg dat hun cognitieve ontwikkeling en het vermogen om stof diepgaand op te nemen en begrijpen afneemt.
• Lagere motivatie en betrokkenheid. Neemt AI taken over? Dan kan de intrinsieke motivatie om te leren afnemen.
• Verminderde creativiteit. Baseer je werk op AI-output? Dan wordt creatief denken niet gestimuleerd wat leidt tot een afname van eigen originele ideeën.
• Sociale en emotionele risico’s. Sommige leerlingen hebben mogelijk moeite hun gebruik van AI te begrenzen en kunnen het daardoor gaan zien als een “vriend”, wat invloed kan hebben op echte sociale relaties.
• Bias en ongelijkheid. AI-systemen kunnen bestaande vooroordelen versterken en ongelijkheid vergroten, wat kan leiden tot een onveilige leeromgeving.
• Verminderd vertrouwen. Als onduidelijk is wat eigen werk is en wat door AI is gemaakt, kan dat leiden tot verminderd vertrouwen tussen leerlingen, docenten en ouders.
• Privacy, veiligheid en beveiliging. AI-bedrijven verzamelen enorme hoeveelheden gegevens. Ze houden zich daarbij niet altijd aan geldende regelgeving of bewaren de gegevens in landen waar de regels van de EU niet gelden, waardoor privacy en integriteit van gegevens van leerlingen gevaar lopen.

Bovenstaande risico’s doen zich vooral voor bij breed en ongestuurd gebruik van AI, waarbij leerlingen het zelfstandig en zonder duidelijke begeleiding inzetten. Duidelijke kaders, begeleiding en pedagogische doelen blijven daarom altijd nodig. Tegelijkertijd zijn er risico’s waar je als school minder invloed op hebt. Die komen deels voort uit het feit dat veel generatieve AI-toepassingen niet voor het onderwijs zijn gemaakt. Daar staat tegenover dat de ontwikkeling en toepassing van deze technologie nog in de kinderschoenen staat. Wat betekent dat er nog volop ruimte is om bij te sturen en een andere richting te kiezen.

Onderwijs blijft mensenwerk

Bij nadenken over de inzet van AI is het belangrijk te blijven beseffen dat leren niet alleen een kwestie is van informatie verwerken. Het draait juist om menselijke relaties en sociale interactie. De kwaliteit van de relatie tussen leerling en leraar blijkt daarom keer op keer de belangrijkste factor voor succes. AI kan daarin een waardevolle ondersteunende rol vervullen – bijvoorbeeld door leraren te helpen bij voorbereiding en inzicht in leerprocessen – maar kan hen nooit vervangen. Het idee van “robotdocenten” wordt dan ook breed gezien als onwenselijk en ineffectief, omdat het voorbijgaat aan het feit dat leerbegeleiding door een mens essentieel is voor goed onderwijs.

Daar komt bij dat ook leraren AI alleen op een verantwoorde manier kunnen inzetten als ze in staat zijn de juiste kritische houding aan te nemen en kunnen inzien wanneer een systeem helpt en wanneer het de menselijke verbinding in de weg staat. Én dat ze daarnaar durven handelen. Dat houdt in dat je er soms voor kiest om juist niet af te gaan op het systeem. Dat vraagt ook om het vermogen altijd de leerling te blijven zien achter alle data en systemen en de complexiteit en context die daarbij horen. Alleen zo kun je als leraar echt aandachtig, aanwezig en betrokken zijn.

Aanbevelingen voor scholen 

Hoe bepaal je nu waar voor jouw school de kansen voor de inzet van AI liggen? Op de korte termijn lijkt AI het meest effectief als hulpmiddel voor leraren. Vooral bij taken zoals lesvoorbereiding, analyse van leerdata en ondersteuning bij differentiatie kan het een duidelijke meerwaarde bieden. Het inzetten van AI binnen het leerproces van leerlingen en het uitsluiten van die risico’s die daarmee verweven zijn, vraagt om nog meer onderzoek en ontwikkeling van betere, specifiek op het onderwijs gerichte AI-tools. Daarin dragen we met elkaar een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Ga je op school aan de slag met AI? Hou dan rekening met het volgende:

• Pas je onderwijs aan. Je kunt AI niet verantwoord inzetten in het leerproces zonder het onderwijs zelf aan te passen. Dat betekent dat opdrachten zo ontworpen moeten worden dat ze niet eenvoudig door AI kunnen worden overgenomen en dat AI juist wordt ingezet om het denken van leerlingen te verdiepen in plaats van te vervangen.
• Investeer in AI-geletterdheid. Daarnaast is investeren in AI-geletterdheid essentieel. Leerlingen en leraren moeten begrijpen hoe AI werkt, maar ook wat de beperkingen en risico’s zijn. Daarbij is het belangrijk om niet alleen leerlingen en leraren, maar ook ouders actief te betrekken, zodat er zowel binnen als buiten school bewust met AI wordt omgegaan.
• Stel kaders en regels op. Scholen moeten duidelijke kaders en regels opstellen. Dit houdt in dat AI-toepassingen veilig en passend bij de leeftijd van leerlingen moeten zijn, dat manipulatieve toepassingen – zoals AI die zich voordoet als een “vriend” – worden vermeden, en dat er transparantie wordt geëist van de systemen die worden gebruikt.
• Wacht niet af. Voor schoolleiders is afwachten geen optie: bewust handelen is cruciaal. De focus moet hierbij liggen op het stimuleren van motivatie en betrokkenheid van leerlingen, terwijl menselijk contact altijd centraal blijft staan. Ook scholieren verwachten dat scholen niet langer afwachten en bewust nadenken over de inzet van AI.
• Zorg dat je IBP op orde is. Voor je AI-toepassingen kunt inzetten, moet je informatiebeveiliging en privacy op orde zijn. Zie voor meer informatie het Normenkader IBP voor het onderwijs.

Onderdeel van de ‘Handreiking AI in het onderwijs’

Deze online handreiking helpt scholen om bewuste en verantwoorde keuzes te maken over het gebruik van artificial intelligence. Je vindt er verschillende artikelen met tips en verdiepende informatie over AI.

Ga naar de wegwijzer 'AI in het onderwijs'