Inleiding

Ga direct naar het Handboek Digitale Geletterdheid

Digitaal geletterd ben je als je de vier basisvaardigheden beheerst: ict-basisvaardigheden, computational thinking, informatievaardigheden en mediawijsheid. Deze vaardigheden heb je nodig om goed te functioneren in de maatschappij, zowel in een leer- als in een werkomgeving. Het gaat daarbij om de samenhang tussen die vier vaardigheden. 

Leerlingen van basisschool De Grebbe in Bergen op Zoom vermaken zich met een app © Tom van Limpt/Hollandse Hoogte

Digitale geletterdheid is veel meer dan een optelsom van meetbare leerdoelen met een voorspelbare uitkomst. Kennisnet helpt het onderwijs om leerlingen digitaal geletterd te maken, voortbouwend op de basis en deskundigheid die scholen al in huis hebben. Het 'Handboek Digitale Geletterdheid' is hier een voorbeeld van.

Veel scholen doen hun best om leerlingen veel te leren over digitale media,  zodat zij hier goed mee leren omgaan. Maar dit is niet verplicht. Het is vaak afhankelijk van de interesse en inzet van afzonderlijke leraren, of van de incidentele bevlogenheid van een schoolleider of schoolbestuurder. Er gebeurt nog veel ad hoc. Maar dat verandert.

Curriculum.nu

Curriculum.nu – dit is een samenwerkingsverband tussen de Onderwijscoöperatie, de sectorraden, Ouders & Onderwijs, de Algemene Vereniging voor Schoolleiders (AVS) en het Landelijk Aktie Komitee Scholieren (LAKS) – ontwikkelt 'bouwstenen voor digitale geletterdheid'. Op basis daarvan actualiseert het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), met hulp van het nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling (SLO), de kerndoelen en eindtermen. Naar verwachting is dit rond 2021 gebeurd.

Veel leerlingen hebben moeite om informatie op internet op te zoeken en op waarde te schatten © Rodney Kersten / Kennisnet

Het is dus verstandig om je daar als school op voor te bereiden. Dit doe je door goed na te denken over wat leerlingen moeten weten over dit onderwerp. Laat leerlingen daar nu al ervaring mee opdoen.

Structurele aanpak

Scholen zien steeds meer het belang van een structurele aanpak digitale geletterdheid. Inmiddels is pijnlijk duidelijk geworden dat grote groepen leerlingen onvoldoende digitaal geletterd zijn. Dat is een probleem, omdat je die kennis en vaardigheden tegenwoordig zo hard nodig hebt.

De volgende stap voor scholen is het overstappen van ad hoc-oplossingen naar het structureel opnemen van digitale geletterdheid in het onderwijs. Maar hoe doe je dat? Hoe ontwikkel je een visie en hoe pas je die toe?

Terug

Waarom digitale geletterdheid?

Digitale-geletterdheid-op-het-vmbo
Op het vmbo wordt wel aandacht besteed aan digitale vaardigheden, maar vaak is dat nog incidenteel © Rodney Kersten / Kennisnet

Zoals gezegd, de digitale kennis en vaardigheden van leerlingen laat nu nog te vaak te wensen over. Er zijn grote verschillen in digitale geletterdheid tussen de leerlingen uit verschillende onderwijstypen. Vooral bij leerlingen uit het praktijkonderwijs en het vmbo valt het lage niveau vaak op. Dit bleek ook uit eerdere onderzoeken. De 'Monitor Jeugd en Media 2017' van Kennisnet bevestigt dit beeld.

Jongeren hebben moeite met het vinden van betrouwbare informatie op internet © Bron: NOS Journaal, 17 november 2017

Enkele resultaten uit de 'Monitor Jeugd en Media 2017':

Terug

Wat is digitale geletterdheid?

Model digitale geletterdheid
Model digitale geletterdheid © Kennisnet

De vier digitale vaardigheden die volgens SLO en Kennisnet samen 'digitale geletterdheid' vormen:

Maar wat betekent dit precies? Een korte uitleg:

Ict-basisvaardigheden

Informatievaardigheden

Je kunt een informatiebehoefte signaleren en analyseren, en op basis hiervan relevante informatie zoeken, selecteren, verwerken en gebruiken.

Mediawijsheid

Kennis, vaardigheden en mentaliteit die nodig zijn om bewust, kritisch en actief om te gaan met media.

Computational thinking

Problemen op een zodanige manier formuleren dat het mogelijk wordt om een computer of ander digitaal gereedschap te gebruiken om het probleem op te lossen.

Het Openbaar Onderwijs Groningen maakt werk van digitale geletterdheid © Bron: Openbaar Onderwijs Groningen

Terug

Hoe kom je tot een visie?

Digitale geletterdheid bestaat uit veel competenties. Het onderwijs kan daarom op verschillende manieren worden ingericht. Het maken van keuzes die te verantwoorden zijn, is belangrijk. Wat ga je als school doen, en waarom ga je dat doen?

Visie vormt de basis van deze keuzes. Dit is niet alleen het uitgangspunt voor de keuzes die je maakt, maar ook het middel om deze keuzes te verantwoorden. Het ontwikkelen van een visie op digitale geletterdheid doen we vanuit drie perspectieven:

In het handboek wordt in dit hoofdstuk dieper ingegaan op de keuzes die je moet maken. Ook wordt in dit hoofdstuk de visievorming afgerond en we leggen uit wat de volgende stap is. 

Leerlingen digitaal geletterd maken lukt niet met een of twee lesuren per week. Je hebt het nodig in alle vakken en in allerlei leersituaties. © Rodney Kersten / Kennisnet

Terug

De noodzaak van een integrale aanpak

Leerlingen digitaal geletterd maken lukt niet met een of twee lesuren per week. Je hebt het nodig in alle vakken en in allerlei leersituaties.

Digitale geletterdheid vraagt om een goede aanpak. Als je wilt dat je onderwijs aansluit op de arbeidsmarkt en je denkt dat je dit bereikt door de leerlingen te laten programmeren, dan heb je het mis. Net zoals dat ze niet bewust worden van de online risico's doordat ze slechts aan de slag gaan met het Diploma Veilig Internet.

Digitale geletterdheid is geen optelsom van relevante leerdoelen of het implementeren van een leerlijn. Een integrale aanpak is belangrijk en nodig. De aanpak waar Kennisnet voor staat, bestaat uit drie onderdelen: 

Een integrale aanpak is belangrijk: zo doe je dat © Kennisnet

Terug

Kennis en vaardigheden: integratie in het curriculum

Hoe integreer je digitale geletterdheid - en daarmee de basisvaardigheden ict, informatievaardigheden, mediawijsheid en computational thinking - in je curriculum? Kennisnet adviseert onderstaande fasering:

De vier fases: van inventarisatie tot en met het verdiepen en integreren © Kennisnet
Op de Nicolaas Maesschool ontwikkelden leraren het Beschavingsspel waarin digitale geletterdheid een functionele rol heeft

Terug

Samenleven: digitale geletterdheid vanuit een sociaal perspectief

Om goed mee te doen in de 21e eeuw moet je niet alleen begrijpen hoe mediaboodschappen tot stand komen, hoe ze geïnterpreteerd moeten worden en hoe je erdoor beïnvloed wordt. Je moet ook weten hoe je zelf deelneemt aan sociale netwerken en hoe je media maakt en gebruikt om doelen te bereiken. Ook moet je weten welke middelen je tot je beschikking hebt en hoe je ze verantwoord gebruikt.

Digitale geletterdheid, in het bijzonder het onderdeel mediawijsheid, is van groot belang voor het 'samenleven met anderen'. Denk hierbij aan: 

Het gaat om burgerschap; digitaal burgerschap in het bijzonder. Als school kun je werken aan digitaal burgerschap.

Digitaal burgerschap in de lessen

Digitaal burgerschap buiten de lessen

Burgerschap, inclusief digitaal burgerschap, ontwikkelt zich niet alleen in de lessen maar vooral ook daarbuiten. Zowel door negatieve als door positieve gebeurtenissen. Dit kan van invloed zijn op de sfeer in de klas.

Terug

Leren 'zijn' in de digitale wereld

Kinderen gaan niet alleen naar school om dingen te leren, maar ook om een identiteit te ontwikkelen. Daar worden verschillende termen voor gebruikt, zoals: persoonsvorming, subjectificatie of 'worden wie je bent'. Voor sommige scholen vormt dit het uitgangspunt van het onderwijs, andere scholen zijn er minder duidelijk in. In dit handboek spreken we van 'zijn'. 

Kinderen gaan niet alleen naar school om dingen te leren, maar ook om een identiteit te ontwikkelen © Rodney Kersten / Kennisnet

Een belangrijk onderdeel is het vermogen om kritisch te kunnen denken. Dat betekent dat je relevante vragen kunt stellen, afstand kunt nemen van een situatie om er even over na te denken en weten hoe je op een heldere manier denkt en redeneert. Om dit te kunnen, is scholing belangrijk.

Als het gaat over digitale geletterdheid en het 'zijn', dan gaat het met name om de (veranderende) verhouding tussen technologie en het mens-zijn. De centrale vraag is: ben jij de baas over technologie, of is technologie de baas over jou?

Deze vraag kan uiteengezet worden aan de hand van grote thema's, zoals:

Maar het kan ook gaan om kleinere (praktische) vragen, zoals:

Terug

Digitale pioniers en schoolvoorbeelden

Hoe integreer je digitale geletterdheid in de onderwijspraktijk? Wij bezochten vijf basisscholen en middelbare scholen en skypeten met een basisschool in Canada. Ook spraken we met drie pioniers. Dat leverde interessante inzichten en veel praktische tips op. 

Terug

Tot slot

Het 'Handboek Digitale Geletterdheid' wordt regelmatig geactualiseerd. Heb je suggesties voor verbeteringen of aanvullingen, stuur ze naar Remco Pijpers, strategisch adviseur digitale geletterdheid bij Kennisnet.

Terug

Downloads

Terug

Deel Werken aan digitale geletterdheid: van visie naar praktijk

Delen
  • LinkedIn
  • Twitter
  • Facebook
  • Google+
  • E-mail
  • Terug