- Opinie
- |
- Ethiek
- |
- po
- vo
- mbo
De herovering van het klaslokaal: een menselijke zet richting AI
Wat als onze omgang met AI in het onderwijs niet begint bij efficiëntie, maar bij creativiteit? In 2016 verraste Lee Sedol de wereld door bij het bordspel Go computerprogramma AlphaGo te verslaan met een zet die het algoritme als uiterst onwaarschijnlijk beschouwde: Move 78. Die zet liet zien dat menselijke intuïtie nog steeds verder kan reiken dan AI-systemen die zijn gebaseerd op data en waarschijnlijkheden.
Door de redactie
Volgens Cathy Adams, hoogleraar aan de Faculteit Onderwijs van de Universiteit van Alberta in Canada, staat Move 78 symbool voor een andere manier om ons te verhouden tot AI en onderwijstechnologie, een manier die in het onderwijs van grote betekenis kan zijn. Tijdens het symposium Reclaiming the Digital Classroom – Advancing Public Value in EdTech through Co-Design and Democratic Evaluation benadrukte Adams het belang van kritisch denken, pedagogische verantwoordelijkheid en menselijke creativiteit in een tijd waarin AI steeds dieper doordringt in de klas. Dit deed ze in haar keynote Move 78: Tomorrow’s Child and the Reclaiming of the Digital Classroom. Op het symposium, georganiseerd door Kennisnet, de Universiteit Utrecht en de Zürich University of Teacher Education, stond dan ook de vraag centraal: hoe kunnen we technologie zo inzetten dat het onderwijs menselijk, betekenisvol en waardevol blijft?
Opgroeien met AI
Adams onderzoekt hoe nieuwe technologieën als AI het leren, opvoeden en opgroeien tot volwassene beïnvloeden. Daarbij richt ze zich niet alleen op praktische toepassingen, maar vooral op de ethische, pedagogische en filosofische vragen die technologie oproept. Kinderen van morgen, zo stelt Adams, groeien op met AI als uitbreiding van hun denken en leefwereld. Dat vraagt om een fundamentele reflectie op wat we van onderwijs verwachten.
Twee perspectieven
In haar lezing schetst Adams twee perspectieven op technologie. Het optimistische perspectief, onder meer verwoord door de Franse cultuurfilosoof Michel Serres, ziet technologie als een bevrijding: leerlingen hoeven minder te onthouden en kunnen zich in plaats daarvan richten op creativiteit en verbeeldingskracht. Daartegenover staat het kritische perspectief van onder andere filosoof Bernard Stiegler, die waarschuwt voor verlies van autonomie, kritisch denken en individualiteit wanneer technologie ongemerkt het leren overneemt.
De rol van de leraar
Technologie is volgens Adams altijd een pharmakon: medicijn en gif ineen, waarin de genezende kracht en de schadelijke kant samenkomen. Het kan ondersteunen en verrijken, maar ook schade toebrengen. En precies daar komt de leraar in beeld en is zijn of haar rol zo cruciaal. Ze roept leraren dan ook op om niet automatisch mee te bewegen met technologische ontwikkelingen, maar bewust te onderzoeken welke invloed technologie heeft op hun leerlingen en op de manier waarop die zich als mens ontwikkelen.
In bredere zin vraagt Adams leraren om stil te staan bij hun eigen rol: hoe begeleiden zij kinderen in een digitale wereld en welke verantwoordelijkheden dragen ze aan hen over? Technologie vormt leerlingen onvermijdelijk, maar door bewuste keuzes te maken en te reflecteren kunnen leraren het digitale klaslokaal laten passen bij wat goed is voor kinderen en voor de schoolpraktijk.
Door leraren en schoolteams actief te betrekken bij het evalueren, ontwerpen en bevragen van onderwijstechnologie ontstaat ruimte om te bepalen wat pedagogisch wenselijk is, voordat technologieën zonder nadenken worden ingezet.
Kritische houding
Centraal in Adams’ betoog staat critical attunement: niet alleen een kritische houding ten opzichte van technologie, maar ook een voortdurende, reflectieve praktijk waarbij we ons bewust worden van de manier waarop technologieën ons denken en zelfs onze relaties beïnvloeden. Naast het afwegen van voor- en nadelen gaat het daarbij om het begrijpen van hoe technologie ons mens-zijn, ons denken en onze manier van samenleven beïnvloedt. Volgens Adams wordt er nog te vaak enkel gekeken naar wat technologie praktisch oplevert, waardoor die diepere impact buiten beeld blijft.
Adams TechnoEthical Framework for Teachers (TEFT) – een van de inspiratiebronnen achter het Pedagogisch Impact Onderzoek (PIO) van Kennisnet en de Universiteit Utrecht in ons land – biedt leraren houvast om deze vragen systematisch te verkennen. Dit raamwerk kijkt niet alleen naar wat leerlingen doen met technologie, maar ook hoe technologie hun denken, autonomie en identiteit beïnvloedt.
Onze eigen Move 78
De referentie aan Move 78 is daarom een uitnodiging aan het onderwijs om anders te kijken naar AI en onderwijstechnologie: niet als iets dat ons overkomt, maar als iets waar we creatief en kritisch op kunnen reageren. Adams roept leraren op om hun eigen Move 78 te vinden – een onverwachte, menselijke zet die ruimte maakt voor verbeelding, pedagogische wijsheid en kritisch denken in het digitale klaslokaal.
Europees perspectief
Deze waardegedreven benadering sluit naar Adams’ mening aan bij veel van de Europese initiatieven die tijdens het symposium werden gepresenteerd. “In Europa is er steeds meer aandacht voor publieke waarden in het onderwijs, vooral nu de ontwikkeling van onderwijstechnologie meer en meer wordt gedreven door commerciële belangen. In plaats van technologie te omarmen of af te wijzen, werken veel Europese initiatieven aan de ontwikkeling van democratische benaderingen voor het evalueren en vormgeven van digitale bronnen, met expliciete aandacht voor pedagogische, ethische en sociale afwegingen.”
Medevormgevers van technologie
Adams ziet dat de centrale rol van leraren en schoolteams deze initiatieven verbindt. “Door hen actief te betrekken bij het evalueren, ontwerpen en bevragen van onderwijstechnologie – bijvoorbeeld via een instrument als het PIO – ontstaat ruimte om te bepalen wat pedagogisch wenselijk is, voordat technologieën zonder nadenken worden ingezet. Zo worden leraren medevormgevers van het digitale klaslokaal in plaats van dat ze alleen de gebruikers van technologie zijn.” Waarmee deze Europese benaderingen aansluiten bij Adams’ oproep tot critical attunement.