- Trend
- |
- Technologische innovatie
- |
- po
- vo
- mbo
Vervagende grens tussen mens en machine
Interactie met technologie zoals robots en AI-chatbots wordt steeds natuurlijker, menselijker en persoonlijker. Dit beïnvloedt de relatie die wij hebben met deze technologieën. Wat betekent het voor onze maatschappij als we liever een gesprek voeren met een AI-vriend dan met een echt mens? Dat is geen science fiction, het gebeurt al. Hoewel deze trend mogelijkheden biedt, vraagt het om een oplettende blik.
Door Wietse van Bruggen, Eva Leurink
Technologie zit ons op de huid
Telefoons, VR-brillen, smartwatches, smartglasses: ze zitten boordevol sensoren, camera’s, microfoons en andere meetapparatuur. Er zijn zelfs al ‘neuro-koptelefoons’ die hersenactiviteit meten. Technologie ziet wat jij ziet, hoort wat jij hoort en kan je hartslag, ademhaling of aantal stappen meten. Uit al deze – zeer persoonlijke en intieme – data kan een apparaat afleiden hoe je je voelt. En dat is weer input voor nieuwe interactie. Hierdoor wordt het samenspel met technologie steeds natuurlijker, persoonlijker en menselijker. En vaak zonder drempels of frictie, omdat technologieën naadloos aansluiten op onze voorkeuren en persoonlijke profielen.
De fysieke versus de virtuele wereld
Het onderscheid tussen de fysieke en virtuele wereld wordt minder scherp. Ben je aan het chatten met een echt mens of een chatbot? Wordt een robot aangestuurd door een live persoon – misschien via VR – of door AI? Praat ik met een computer of een echte telefonist? Echt en verzonnen zijn moeilijk uit elkaar te houden. Die trend wordt versterkt door generatieve AI. Daarmee is inmiddels content te genereren waarvan je niet direct kunt zien of iets echt is gebeurd, of met AI is gemaakt.
Gepersonaliseerde technologie is altijd beschikbaar, reageert direct, luistert aandachtig, vraagt naar onze gevoelens, raakt niet afgeleid, oordeelt niet, onderbreekt niet en staat aan onze kant.
Nieuwe vormen van interactie
Technologie die zo dichtbij komt en onderdeel is van onze omgeving, leidt tot andere manieren van interactie. Denk aan:
- AI als vriend. Generatieve AI helpt om omvangrijke taken (veel) sneller uit te voeren. Inmiddels zien we ook een andere toepassing: Een AI-chatbot als vriend of zelfs therapeut. De eerste huwelijken tussen mensen en AI-chatbots zijn al gesloten.
- Huishoudhulp of nieuwe collega. Robots worden autonomer en menselijker. Er zijn steeds meer situaties waarin ze menselijke taken overnemen. Denk aan hulp in de huishouding of het begeleiden en wegwijzen van gasten in een bedrijf.
- AI-avatars. AI-chatbots kunnen ook de vorm aannemen van een levensechte avatar, bijvoorbeeld in een virtuele wereld. Je communiceert dan feitelijk nog steeds met een chatbot en dus met een computer, maar het lijkt alsof je met een mens praat.
Sociale gevolgen
Nieuwsgierig als wij mensen zijn, vinden we het interessant om dit soort nieuwe technologie uit te proberen, te ervaren en toe te passen. We zien dat mensen de interactie met een AI-chatbot of avatar soms als prettiger ervaren dan de interactie met echte mensen. Maar hoe beïnvloedt deze nieuwe technologie onze persoonlijke ontwikkeling en welzijn? De gevolgen op lange termijn zijn nog onbekend. Toch zijn er al schrijnende voorbeelden bekend waarbij AI flinke mentale schade veroorzaakte. Denk aan het geval waarbij een chatbot iemand ondersteunde bij het plannen en plegen van een zelfmoord.
Voorbeeld: Waarheidsbeleving en beïnvloeding
Generatieve AI-tools zoals het text-to-video-model Sora 2 maken het mogelijk om levensecht videomateriaal te genereren. Zo goed, dat je niet ziet of het echt is of nep. In een wereld waarin je geloofwaardige foto’s en video’s kunt maken van dingen die niet echt (gebeurd) zijn, betekent dat iets voor de waarheidsbeleving.
En stel je voor dat je video’s kunt maken die direct inspelen op iemands persoonlijkheid en gevoeligheden, omdat je in de loop van de tijd veel persoonlijke data over iemand hebt verzameld. Of een gegenereerd virtueel karakter gaat in een VR-game ineens als influencer tegen je praten om een product aan te prijzen. Je kunt inmiddels overtuigende nieuwsitems maken van niet bestaande gebeurtenissen: events, rampen, sportwedstrijden, oorlogen. Of misschien kijk je naar iemands vakantievideo terwijl diegene daar nooit is geweest.
In een wereld waarin niet alles per se te vertrouwen is en algoritmes bepalen wat je ziet, wordt beïnvloeding steeds makkelijker. Het is dan het des te belangrijker om leerlingen mediawijsheid en kritisch vermogen bij te brengen om feiten van fictie te onderscheiden.
Impact op onderwijs
De nieuwe vormen van interactie bieden nieuwe kansen om leren en sociale interactie te verrijken. Je kunt bijvoorbeeld een chatbot maken voor leerlingen die moeite hebben met bepaalde sociale vaardigheden. Soms durven leerlingen ‘domme’ vragen wel aan een chatbot te stellen en minder snel aan een volwassene. De chatbot vervangt menselijk contact niet, maar kan in zo’n geval wel drempelverlagend werken.
De impact zit echter vooral op een ander vlak. De nieuwe relatie met technologie kan van grote invloed zijn op de sociaal-emotionele ontwikkeling van leerlingen en het pedagogisch klimaat op een school. Hier moet oog voor zijn op school:
- Online leven. Leerlingen leven voor een groot deel van hun leven online. Deze leefwereld is niet altijd zichtbaar voor volwassenen. Voor een school is het belangrijk om oog te hebben voor deze wereld en hierop aan te sluiten.
- Nieuwe technologie beïnvloedt welzijn van leerlingen en sfeer op school. Leerlingen komen vanzelf in aanraking met de nieuwe vormen van interactie die we hiervoor beschreven. Zoals de opkomst van online pesten of het gebruik van deepfakes heeft laten zien: dit kan van grote invloed zijn. Leerlingen proberen nieuwe apps uit en komen in aanraking met nieuwe devices en mogelijkheden, die van invloed zijn op omgangsvormen en het pedagogisch klimaat.
- Omgang met nieuwe technologie. Die nieuwe apps en devices zijn er en ze worden gebruikt. Als ze gemeengoed worden, dan moeten leerlingen er verantwoord mee leren omgaan en kan het onderdeel worden van het lesprogramma. Technologie moet menselijke relaties ondersteunen, niet onder druk zetten.
- Sociale vaardigheden oefenen. Als leerlingen vaker AI-vriendschappen opzoeken of langdurig met een AI-avatar zitten te chatten, kan dat ten koste gaan van ‘echte’ sociale vaardigheden. Misschien moet hier op school dan extra aandacht voor komen om sociale betrokkenheid en samenwerking te stimuleren. Wellicht hebben deze AI-tools juist een positief effect op sociale interacties.
Er is weinig onderzoek bekend over dit soort nieuwe vormen van interactie en de gevolgen voor leerlingen. Er zijn dus ook nog geen verregaande conclusies te trekken over deze gevolgen, of ze nu positief of negatief zijn. In de ontwikkeling van nieuwe technologieën wil je ook graag kunnen bijsturen waar nodig, maar zonder gedegen onderzoek is dat niet mogelijk. Tot die tijd is voorzichtigheid geboden.
Verder denken over deze trend
Wat betekent deze trend voor jou als school? Hoe bepaal je hoeveel aandacht je hieraan geeft en of en in hoeverre je je onderwijs nu al hierop voor kan bereiden? Door samen met je team onderstaande vragen te beantwoorden, krijg je meer grip op deze trend.
- Hoe zorg je ervoor dat leerlingen het onderscheid kunnen maken tussen ‘echt’ en ‘nep’. En tussen digitale gesprekken met een mens of een chatbot of AI-avatar?
- Welke verantwoordelijkheid heeft een school om de online wereld van leerlingen te begrijpen en er op een veilige manier op in te spelen?
- Hoe zorg je ervoor dat AI‑vrienden en digitale interacties het leerklimaat en de ontwikkeling van sociale vaardigheden niet ondermijnen?
Download de poster
pdf | 716.9 KB
Wil je in één oogopslag een overzicht van alle trends. Wat het voor jou als school betekent en met welke technologie je al wel en nog niet kunt experimenteren? Download de poster.
Verder lezen
Generatieve AI als vriend
Sociale robots in de klas
De toekomst van virtueel samenwerken
Technologische trends voor het onderwijs
