- Trend
- |
- Technologische innovatie
- |
- po
- vo
- mbo
De wereld als proeftuin
Tekort aan arbeidskrachten. Woningtekort. Stikstofproblematiek en klimaatverandering. Voor deze en andere maatschappelijke problemen en uitdagingen bestaat de hoop dat technologie kan bijdragen aan duurzame oplossingen. Dit voedt investeringen en onderzoek en versnelt daarmee niet alleen de ontwikkeling, maar ook de inzet van nieuwe technologieën. Tegelijkertijd maakt dit onze wereld ook een proeftuin. En dat heeft voor- en nadelen. Ook voor het onderwijs.
Door Theresa Song Loong, Gaspard Bos
Hype
Grote techbedrijven voeden graag de hype achter nieuwe technologieën. Want dit levert investeringen op. Ze doen daarom grote beloften over wat technologie voor ons kan betekenen. Het leidt ertoe dat producten en toepassingen in sneltreinvaart op de markt komen. Ook als het gaat om zogeheten EdTech producten die zich richten op het onderwijs. Daarnaast wordt een technologie ook ingezet als marketingmiddel. AI is hier een goed voorbeeld van. Het wordt gezegd dat het ergens inzit of toegevoegd zonder duidelijk nut om zich van de concurrentie te kunnen onderscheiden. Ook binnen EdTech producten.
Uitrollen zonder testen
Waar vroeger producten pas op de markt kwamen na zorgvuldig te zijn getest, zorgt het ophypen van producten en de druk om grote investeringen terug te verdienen ervoor dat nieuwe technologieën steeds vaker worden uitgerold zonder het uitgebreid en in diverse contexten te testen. In dat soort gevallen is de volwassenheid van een technologie vaak laag, zeker als het gaat om toepassingen in het onderwijs. Dit kan leiden ongewenste gevolgen, waarbij met name juridische en ethische implicaties verstrekkend kunnen zijn.
Ongewenste gevolgen van onvolwassen technologie
Er zijn inmiddels vele voorbeelden van de implicaties die het uitbrengen van onvolwassen technologie kan hebben:
- Blootstelling aan ongeschikte content. ChatGPT van OpenAI, Meta AI in WhatsApp, My AI in Snapchat en Grok AI van xAI zijn voorbeelden van AI-producten die massaal beschikbaar worden gesteld, zonder gedegen onderzoek of bescherming voor jongeren. Leerlingen worden zo blootgesteld aan informatie die niet geschikt voor hen is. Denk aan gewelddadige of seksistische content.
- Onbekende effecten mentaal welzijn. AI-chatbots of zogeheten AI-companions bouwen steeds vaker een geheugen op. Zo kunnen ze in een gesprek terugkomen op iets dat je als gebruiker veel eerder hebt gezegd of zelf een gesprek starten met de informatie die ze hebben onthouden. Zo bouwen ze relaties op met hun gebruikers en dat levert de nodige ethische kanttekeningen op. Bovendien zijn de langetermijneffecten op het mentaal welzijn van het opbouwen van een affectieve relatie met een chatbot onbekend. Toch worden deze producten volop gemaakt en aangeboden.
- Privacyrisico’s. De slimme camerabrillen zoals die Ray-Ban Meta AI kunnen hun omgeving ongemerkt filmen. Dit heeft grote gevolgen privacy in publieke ruimten en de sociale veiligheid op school. Deze brillen zijn al op de markt, zonder dat we als samenleving hebben kunnen meepraten over of we dat überhaupt wel willen.
Digitale soevereiniteit
Ook publieke waarden als autonomie, menselijkheid en rechtvaardigheid staan onder spanning bij de ontwikkeling van technologie. Geopolitieke spanningen en inmenging van politiek in de techwereld hebben steeds vaker invloed op de koers van techbedrijven. Hierdoor legt het maatschappelijk belang het vaak af tegen het individuele en commerciële belang en zijn publieke waarden niet leidend. Europese overheden reageren hierop door versneld te zoeken naar manieren om digitale soevereiniteit te bewerkstelligen, bijvoorbeeld door het optuigen van een publieke infrastructuur voor onder andere de cloud en AI. Nederland werkt hieraan mee via de Nederlandse Digitaliseringsstrategie en met waardengedreven alternatieven voor BigTech zoals de samenwerksoftware Mijn Bureau.
Voorbeeld: Juridische en ethische impact van ChatGPT
ChatGPT werd wereldwijd gelanceerd zonder rekening te houden met juridische of ethische gevolgen. De technologie voldeed daardoor niet aan bepaalde wetgeving in sommige landen en werd tijdelijk verboden. Toch werd het massaal gebruikt, waarmee de eindgebruikers onderdeel werden van een grootschalige praktijktest. Hun interacties met de tool trainden niet alleen het systeem, maar lieten ook zien hoe mensen het gebruiken. Het leidde tot creatieve toepassingen en allerlei spin-offs, maar ook tot risicovolle interacties waarin de technologie werd gebruikt door mensen in emotioneel kwetsbare situaties met grote gevolgen voor sociaal-emotioneel welzijn van mensen en kinderen.
Impact op onderwijs
Met een wereld als proeftuin zijn leerlingen ook proefkonijnen. Deze ontwikkelingen hebben dan ook impact op het onderwijs. Maar het ontstaan van mooie pioniercultuurtjes en de uitvoering van geslaagde experimenten betekent dat er ook kansen zijn.
- Overhaaste inzet van technologie. Snelle ontwikkelingen versterken de angst de boot te missen bij nieuwe technologie. Ook bij scholen. Dit wordt versterkt door uitdijende verwachtingen vanuit zowel de maatschappij als de overheid richting het onderwijs.
- Ongevraagde technologie. Soms maak je ongemerkt gebruik van nieuwe technologie. Denk aan AI-functionaliteit die ongevraagd wordt toegevoegd aan systeem of platform dat je al gebruikt. Ook leerlingen hebben snelle beschikking over nieuwe technologie en toepassingen. Zo komen ze in aanraking met technologie die niet altijd geschikt voor ze is. Technologie komt dus ook ongevraagd de klas in. Dat kan invloed hebben op het leerklimaat en pedagogische en didactische uitdagingen meebrengen. En het betekent dat je niet altijd een bewuste keuze maakt voor de inzet van innovatieve technologie.
- Onzichtbare technologie. Ook voor leraren geldt dat ze snelle toegang hebben tot nieuwe technologie en toepassingen. Voor een school is daarom onzichtbaar wat er allemaal gebruikt wordt met een oerwoud aan technologieën en toepassingen tot gevolg.
- Te weinig tijd voor doordachte innovatie. Snelle ontwikkelingen en doordachte inbedding van technologie gaan niet altijd samen. Tegelijkertijd vragen acute problemen zoals lerarentekorten en bezuinigingen allemaal om aandacht. Er is daardoor simpelweg vaak geen tijd en ruimte voor doordacht innovatie. Daarnaast zijn scholen op zoek naar publieke oplossingen voor diensten die nu door grote en commerciële techbedrijven worden geleverd, maar die oplossingen zijn er niet.
- Gebrek aan grip en sturing. Het kan lijken alsof je als school maar weinig grip hebt op technologische ontwikkelingen en daardoor weinig mogelijkheden om te sturen. Toch beïnvloeden keuzes op schoolniveau wel degelijk de richting van die ontwikkelingen. Zo is er een groeiende behoefte aan een pedagogische invalshoek bij technologie met publieke waarden als leidraad. Met als gevolgt dat visiegedreven alternatieven ontstaan die beter passen bij onderwijswaarden, zoals EduGenAI en GPT-NL.
Verder denken over deze trend
Wat betekent deze trend voor jou op school? Welke technologie kun je wel inzetten en waar kun je beter nog even mee wachten?
- Hoe kun je in een snel veranderende wereld toch bewust kiezen welke tools echt passen bij jouw onderwijs?
- Wat doe je wanneer ongevraagde of “onzichtbare” technologie de leeromgeving binnenstroomt zonder jouw toestemming?
- Hoe houd je grip op de technologische stroom terwijl je kritisch blijft maar ook kansen benut?
- Hoe zorg je voor bewuste selectie van nieuwe onderwijstechnologieën vanuit jouw onderwijsvisie?
Download de poster
pdf | 716.9 KB
Wil je in één oogopslag een overzicht van alle trends. Wat het voor jou als school betekent en met welke technologie je al wel en nog niet kunt experimenteren? Download de poster.
Verder lezen
Eigen AI-infrastructuur bouwen
Weerstand bieden aan techbedrijven
Technologische trends voor het onderwijs
