Waarom is ict-bekwaamheid zo belangrijk?

Het gebruik van ict is niet meer weg te denken uit onze maatschappij. Het is belangrijk geworden in het leven, het werken én het leren van mensen. Bijna iedereen is het eens over de inzet van ict in het onderwijs en erkent het nut en de noodzaak. De leraar heeft een sleutelrol op dit gebied. Voor leerlingen geldt dat zij tot hogere leeropbrengsten, verbeterde motivatie en meer plezier bij het leren komen, als de leraar gebruik maakt van ict en digitaal leermateriaal. Maatschappelijk van belang: leraren zorgen ervoor dat ict voor iedere leerling toegankelijk wordt, onafhankelijk van de thuissituatie. 

Wat maakt het lastig, wat zijn de obstakels?

We weten dankzij het Vier in balans-model welke factoren belangrijk zijn bij de inzet van ict. Goede en effectieve inzet hangt altijd samen met een gebalanceerde aandacht voor visie, deskundigheid, digitaal leermateriaal en ict-infrastructuur.

Toch worstelen veel scholen met de vraag hoe je de inzet van ict omzet naar beleid en praktijk. De laatste Vier in balans-monitor bevestigt dit beeld. Ict-bekwaamheid blijkt om meerdere redenen een lastig onderwerp voor schoolleiders en bestuurders:

Schoolleiders en bestuurders willen bij ict-toepassingen regelmatig de grootste veranderingen doorvoeren, terwijl die in de praktijk het minst worden gebruikt.

Terug

Bouwstenen voor beleid: aan de slag met vier ict-bekwaamheidsgebieden

Hoe kun je als schoolleider en bestuurder, met deze obstakels in het achterhoofd, beleid formuleren voor het bevorderen van de ict-bekwaamheid van leraren? Om te weten op welke bekwaamheden je specifiek moet inzetten is inzicht nodig in wat ict-bekwaamheid precies is, binnen de verschillende contexten waarin leraren werken.

Deze vier ict-bekwaamheidsgebieden gebruik je als handvat:

  1. Digitale geletterdheid: Welke bekwaamheden hebben leraren nodig om leerlingen/studenten te begeleiden op weg naar burgerschap en om de digitale kloof te verkleinen?
  2. Leersituatie: Welke keuzes maakt de leraar vanuit de leersituatie? Welke didactiek en ict-middelen zijn geschikt om optimaal te leren?
  3. Professionalisering: Wat voor professionaliseringsbeleid is nodig om leraren ict effectief te laten inzetten, zowel individueel als in het collectief?
  4. Organisatie: De organisatie geeft leraren taken op het gebied van ict-bekwaamheid. Hoe zorg je dat de uitvoering uniform gebeurt, vanuit een consistent beleid en volgens wet- en regelgeving?

De vier ict-bekwaamheidsgebieden zijn sterk met elkaar verbonden. Ze versterken elkaar op onderdelen en vormen, en in hun samenhang zijn het vier cruciale bouwstenen voor beleid. Het zijn ook de minimale vereisten wanneer het gaat om  ict-bekwaamheden die gelden voor iedere leraar. Maar dit betekent niet dat alle leraren álle bekwaamheden in dezelfde mate moeten bezitten. Er zijn vele verschillende onderwijscontexten die ieder een eigen aanpak en deskundigheid nodig hebben.

Digitale geletterdheid

Leraren streven naar een veilig en pedagogisch verantwoord leerklimaat. Dit geldt ook voor het werken in een digitale wereld. Het is daarom belangrijk dat de leraar basisvaardigheden heeft op het gebied van:

Onderdeel hiervan is een open en geïnteresseerde houding tegenover de digitale leefwereld van leerlingen. Een leraar kan bijvoorbeeld het gesprek aan gaan met leerlingen over wat ze online meemaken en hoe ze online met elkaar omgaan.

Alleen leraren met basisvaardigheden op het gebied van digitale geletterdheid kunnen leerlingen echt verder helpen bij het leren van digitale vaardigheden. Dit is erg belangrijk omdat onderzoek (OESO 2015) aantoont dat digitale vaardigheden niet vanzelf ontwikkelen. Er zijn grote verschillen tussen leerlingen, onder andere door hun maatschappelijke achtergrond.
Leraren die digitaal geletterd zijn, kunnen daarom een grote rol spelen in het overbruggen van deze kloof.

Leersituatie


Didactisch handelen is de kern van het leraarschap. Het is de manier waarop je er als leraar voor zorgt dat de leerling leert en op die manier kennis en vaardigheden opdoen. De vaardigheden binnen het bekwaamheidsgebied leersituatie zijn daarom cruciaal.

Hoe kun je als leraar, vanuit een heldere onderwijsvisie en kennis van didactische strategieën, bij elke leersituatie weten welke ict-toepassing het meest geschikt is? Belangrijk bij het effectief inzetten van ict, is het vinden van de juiste mix in elke leersituatie passend bij de context. Dat is één van de bevindingen uit de Vier in balans-monitor.

Bij iedere leersituatie zijn vier factoren van belang:

Dankzij onderzoek weten we steeds meer over de wisselwerking tussen deze vier factoren. Als een leraar deze wisselwerking begrijpt en beheerst, kan hij beter variëren met ict-hulpmiddelen. Dit betekent dat een leraar bewust onderzoek gebruikt om ict effectief in te zetten, met als resultaat een hoger leerrendement voor ieder kind.

Organisatie

Effectieve inzet van ict door leraren vraagt ook om aandacht voor het bekwaamheidsgebied organisatie. Leraren hebben namelijk een belangrijke rol in de bedrijfsvoering en communicatie van de organisatie. Ze organiseren en verantwoorden hun activiteiten met behulp van digitale middelen. Het gaat hierbij om:

Het is daarom belangrijk dat alle leraren veilig en verantwoord leren werken met de verschillende registratie- en communicatiesystemen, rekening houdend met privacywetgeving.

Professionalisering

In een professionele organisatie zijn medewerkers gekwalificeerd om ict-toepassingen op de meest effectieve manier in te zetten. Dit geldt natuurlijk ook voor onderwijsinstellingen. Leraren moeten weten welke inzet van ict het beste past in een bepaalde situatie. Dit vraagt om verdere professionalisering.

Professionalisering is belangrijk op individueel niveau, maar ook op teamniveau. Want teams maken elkaar sterker en beter. Lerarenteams kunnen bijvoorbeeld samen overleggen wat de beste oplossing is voor een vraagstuk. Ook kunnen zij feedback geven op elkaars werkwijze.

Als onderdeel van professionalisering is het ook belangrijk dat lerarenteams zich verder ontwikkelen. Dit kan bijvoorbeeld in netwerken binnen en buiten de context van het schoolbestuur, zoals professionele leergemeenschappen.

Terug

Aanbevelingen voor beleid

De ict-bekwaamheidsgebieden zijn sterk met elkaar verbonden. Op specifieke onderdelen kent het zelfs maar één manier voor de invulling van beleid. Wij geven je graag wat aanbevelingen die je hierbij helpen:

Verbinding 1: organisatie en digitale geletterdheid

Deze beide gebieden, aan de linkerkant van het model, zijn erg belangrijk. De ontwikkeling van deze bekwaamheden wordt centraal aangestuurd. De noodzaak van wet- en regelgeving is belangrijk bij privacy en veiligheid. Het kan bijvoorbeeld niet meer zo zijn dat leraren niet weten hoe ze met een foto op sociale media omgaan, of op een eigen manier met ouders en leerlingen communiceren via digitale media. Centrale afspraken over de manier waarop er met ouders en leerlingen via digitale media wordt gecommuniceerd, zijn daarom erg belangrijk.

Daarnaast is ook digitale geletterdheid van groot belang om te voorkomen dat de digitale kloof groeit. Zoals beschreven in de Monitor Jeugd en Media (verschijnt in 2017) – is het belangrijk dat alle leraren op school de (basis-)vaardigheden bezitten die ze nodig hebben. Voor deze bekwaamheidsgebieden geldt dat het beleid hierop leidt tot een collectieve aanpak met trainingen en afspraken.

Verbinding 2: digitale geletterdheid en leersituatie

Bij de bekwaamheidsgebieden leersituatie en digitale geletterdheid draait het om de pedagogische en didactische vaardigheden van de leraar. Hierbij staat de relatie tussen leerling en leraar centraal. Deze vaardigheden zijn belangrijk in het primaire proces en zijn gerelateerd aan wat er te leren is.

Of het beter is de vaardigheden die bij digitale geletterdheid beschreven staan apart aan te bieden, of geïntegreerd in vakken, staat ter discussie. Dit is een belangrijk onderwerp dat ook behandeld wordt in het Handboek digitale geletterdheid (verschijnt eind 2017).

Verbinding 3: professionalisering en leersituatie

Voor de bekwaamheidsgebieden professionalisering en leersituatie is een andere benadering van beleid nodig. Het ontwikkelen van ict-bekwaamheid is erg afhankelijk van de context van de school, het team en de leraar.

We noemden eerder al de voordelen van het samen optrekken en het ontwikkelen van een lerende organisatie. Een belangrijk onderdeel is het in teamverband reflecteren op ict-inzet in leersituaties. Sturing vindt vooral plaats door:

  • meer tijd en ruimte beschikbaar te maken;
  • meer met elkaar te praten over de kaders en de doelen die gehaald moeten worden.

Verbinding 4: professionalisering en organisatie

Bij de bekwaamheidsgebieden professionalisering en organisatie gaat het over hoe je dit in de gesprekscyclus opneemt. En hoe verhoudt professionalisering op bestuursniveau zich tot de professionaliseringsactiviteiten in de school en in de klas? Sturing houdt in dat er een duidelijk HR-beleid wordt ontwikkeld.

Ict-bekwaamheid is een uitdagend onderwerp om op te pakken in beleid en in de school. Deze publicatie geeft inzicht in de bekwaamheden die vereist zijn. En laat met de verbindingen zien hoe hier beleid op kan worden ontwikkeld.

Terug

Bronnen

Digitale geletterdheid

Leersituatie

Organisatie

Professionalisering

Terug

Colofon

Datum van uitgave:
7 september 2017

Auteur:
Frans Schouwenburg

Co-auteurs:
Remco Pijpers
Alfons ten Brummelhuis
Janny Kappert

Graphics:
Gloedcommunicatie

Terug

Terug